1898ko irailaren 14an, Santiago de Kubatik bueltan zetozen 102 soldadu iritsi ziren Donostiara trenez. Kubatik Santanderrerako bidaia Compañía Trasatlántica konpainiaren Satrústegui baporean egin zuten. Kantabriako hiriburuko osasun-etxe batean denbora labur bat igaro ondoren, gure hirira ekarri zituzten. Hau izan zen Donostiak inoiz hartu zuen aberriratutako soldadu talderik handiena. Erregimentu ezberdinetakoak ziren eta gehienak Valladolid, Galizia eta Aragoikoak ziren. Gaixorik eta zaurituta zetozen. Hurrengo egunetan banaka iristen joan ziren beste soldadu batzuk, haien artean donostiar batzuk ere bai.

Pertsona asko hurbildu ziren harrera egitera, bai probintziako bai hiriko erakundeetatik. Gurutze Gorriaren ordezkari gisa, han izan ziren Altube andrea (Miguel Altube alkatearen emaztea), Cristina Brunetti Mandasko dukesa, Concepción Brunet, Bermejillo andrea, Lataillade andrea eta beste emakume batzuk, guztiak erakunde humanitario honetako kideak. Atseden gela batean, iritsi berrientzako eta haien laguntzaileentzako mokadu bat eskaini zuten: salda, arrautzak, esnea eta jerez ardoa.

Ohetxoak prestatu zituzten ahulenak garraiatzeko, eta 72 soldadu Ospitale Militarrera eraman zituzten eta gainerakoak Amarako Probintzia Ospitalera. Gerora iritsi zirenak Mirakruzeko San Ignazio Osasun-etxera eraman zituzten, Gurutze Gorriaren kontura.

Aberriratutako soldaduak iritsi bezain laster, Gipuzkoako Gurutze Gorriko emakumeek dohaintza bilketa kanpaina bat hasi zuten. Dohaintzak dirutan ematen ziren, edo ospitaleetako egonaldiak ordainduz. Erakundeko arduradunak ziren presidentea eta presidentea, Altube andrea eta Sabino Ucelayeta, hurrenez hurren, eta diruzaina Silvestre Lasquíbar zen.

Iritsi eta aste batera, sendatuta zeuden soldaduak alta hartzen hasi ziren. Beste batzuek denbora gehiago behar izan zuten jaioterrira itzultzeko. Zoritxarrez, batzuek ezin izan zituzten zauriak edo gaixotasunak gainditu, eta harrera egin zien hirian hil ziren.

Gurutze Gorriaren ekimenez, monumentu hau eraiki zen, hildako aberriratuen errautsak hartzeko. Eraikuntza Tomás Altunaren tailerrari agindu zitzaion, eta 1899ko ekainaren 4an sinatu zituen planoak. Uztailerako, hileta-monumentua bukatuta zegoen. Marmol-tailerrak eskuzabaltasunez lagundu zuen, materialaren kostua bakarrik kobratuz. Kareharria erabili zuten eraikitzeko, eta Carrara-ko marmola inskripzioen xafletarako.

Hemen daude ehortzi zituzten 24 soldaduen izenak inskribatuta, bakoitzaren jatorrizko herriarekin batera.

Monumentuaren bi aldeetan dauden palmondoek hemen atseden hartzen dutenen patua irudikatzen dute, urruneko lurrean, itsasoaz haratago. Ez dute "indiano"-aren aberastasuna adierazten, baizik eta leku hartan galdutako biziak.